Spring naar inhoud

Deus Ex Machina

Van alle verhaaltechnieken vind ik deus ex machina een van de interessantste. De techniek wordt verguisd door critici, maar je vindt hem overal in terug; in boeken, maar ook in films of series.

Bron: Threadless.com

Maar wat is deus ex machina? De vertaling betekent zoveel als ‘god uit de machine’ en werd in de Griekse literatuur vaak gebruikt als goddelijke interventie. Tegenwoordig is het goddelijke er wel vanaf, maar nog steeds wordt deus ex machina gebruikt om personages in films of in boeken net op tijd uit hachelijke situaties te redden.

Euripides was vermoedelijk van de eersten die deze ‘noodgreep’ voor het eerst gebruikte. Daarna is het steeds vaker gebruikt om een stuk of een verhaal, vaak op een wonderbaarlijke wijze, tot een goed einde te brengen. Shakespeare maakt er gebruik van in een aantal stukken, zoals As You Like It en The Winter’s Tale. Soms, zoals in Tartuffe van Molière, wordt de deus ex machina gebruikt voor meer dan vermaak. In het stuk verschijnt de deus ex machina in gedaante van de (niet-fictiev) Franse koning. Dezelfde koning die Molière kon maken of breken. Ook Joost van den Vondel, in het stuk Gijsbrecht van Aemstel,  gebruikt de deus ex machina-techniek, in de gedaante van de aartsengel Rafaël. En ook de moderne literatuur zit vol met deus ex machina’s (machinae?).

In moderne(re) literatuur komt de deux ex machina nog steeds veelvuldig voor. Bijvoorbeeld de redding van de kinderen aan het einde van Golding’s Lord of the Flies. Of de bacterie die de Martians uitroeide in H.G. Wells’ War of the Worlds. Ook in de Harry Potter-boeken zitten een aantal voorbeelden. Het verschijnen van Albus Dumbledore aan het einde van het gevecht in Harry Potter & the Order of the Phoenix, bijvoorbeeld. Of Fawkes de Phoenix’ verschijning tijdens de climax van boek twee.

Enkele van de meest bekende deus ex machina zijn echter te vinden in het werk van Tolkien: de adelaars. Hoeveel discussies zijn er niet losgebarsten over Gwaihir, de Heer der Winden, een van de laatste Grote Adelaars die tovenaar Gandalf redt van Saruman’s toren. Hoe vaak is er niet beweerd dat die Adelaars makkelijk met Frodo naar de Doemberg hadden kunnen vliegen om de Ring te vernietigen? Ja, dat had gekund. Maar dan had je één heel kort boekje, in plaats van drie geweldige. Andere deus ex machina-momenten zijn bijvoorbeeld Gandalf’s verschijning samen met de Rohirrim tijdens het gevecht om Helmsdiepte en wanner (wederom) de Adelaars Frodo en Sam redden na de vernietiging van de Ene Ring.

Bijna net zo oud als de techniek is de kritiek er op. Het zou te makkelijk zijn, te simpel en zou niet echt van veel fantasie getuigen. Volgens één van de eerste kritieken op de deus ex machina was het een teken dat de auteur er niet toe in staat was om de complicaties van zijn plot te overzien. Ook Plato was kritisch over de techniek in een van zijn vele dialogen. Friedrich Nietzsche vond dat de techniek een vals gevoel van troost zou scheppen dat niet gezocht zou moeten worden in verschijnselen.

Naast alle voors en tegens wordt er tot slot ook nog gewoon de draak gestoken met de techniek. Niemand minder dan de mannen van Monty Python laten in The Life of Brian het titelpersonage van een dodelijke val gered worden door een ruimteschip. In A Series Of Unfortunate Events wordt er ook met deux ex machina gespot: wanneer de Beaudelaires in de gevangenis zitten op verdenking van moord op Klaus’ verjaardag, vraagt hij letterlijk om een deus ex machina. De agent die hen bewaakt geeft de kinderen brood en water, dat ze gebruiken om te ontsnappen.

Tot slot is dit hele artikel ook een deus ex machina, in die zin dat ik naar een onderwerp op zoek was en toen opeens de term letterlijk in mijn schoot geworpen kreeg. Handig!

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: