Essay | Not Your Property – De Filosofie Van Orphan Black

In 2017 schreef ik een essay over de rondom de filosofie in de serie ORPHAN BLACK, die op dat moment op het punt stond om aan zijn vijfde en laatste serie te beginnen. Dit essay is echter nooit gepubliceerd. 

Wanneer Sarah Manning een zelfmoord meemaakt van een vrouw die in alles haar evenbeeld is, wordt ze meegetrokken in een wereld van klonen, religieuze groeperingen en een gevaarlijke jacht naar de waarheid. Op zoek naar antwoorden moeten Sarah en haar kloon-zusters hun plek in de wereld vinden.

Bron: BBC America

Maar wat is die plek? Met de ontdekking van Project LEDA, het kloonprogramma waar Sarah en haar zusters vandaan komen, doemt ook de vraag van eigendom en autonomie op. En wat maakt een iemand echt –en niet zomaar een medisch experiment? Wat meteen duidelijk is, al in de eerste aflevering, is hoe menselijk de LEDA-klonen zijn. Ze kunnen liefhebben, pijn voelen, depressief zijn of opgewonden raken.

In de theorie van de Griekse filosofen Plato, Aristoteles en Descartes is de mens een redelijk wezen, wat betekent dat ze beschikken over verstandelijke vermogens, zelfbewustzijn en excentriciteit. Het zelfbewustzijn is een groot onderdeel van de eerdere seizoenen van Orphan Black. Sarah die het bestaan van haar klonen ontdekt, kennis maakt met Alison, Cosima, Helena, Rachel en de rest van de LEDA-klonen. Excentriciteit betekent dat de mens afstand kan nemen van de wereld en naar zichzelf kan kijken. Ook dit speelt een grote rol: het onderzoeken van hun oorsprong, het waarom van hun bestaan, houdt Sarah en haar sestra’s al vier seizoenen lang bezig.

NIET ZO VERSCHILLEND, OF TOCH WEL?

Bron: AndPop.com

Maar waarom zijn klonen dan anders dan gewone mensen? Omdat ze niet via seksueel contact ontstaan zijn, maar in een laboratorium? Dat gebeurt tegenwoordig steeds meer, door middel van IVF-behandelingen. In principe is het klonen slechts een stapje verder. Conservatieve bioethicus Leon Kass (Universiteit van Chicago) heeft het over de term “wisdom of repugnance”, oftewel de wijsheid van afkeer. Ieder mens heeft een diepliggende negatieve reactie op dingen die we in mensen of objecten als intrinsiek slecht of verdorven zien. Kass heeft hierdoor dan ook een conservatieve blik op klonen en zijn reactie op het gekloonde schaap Dolly was er dan ook een van afkeer. Kass was van mening dat het een schending van de menselijke natuur. Het klonen van mensen is voor Kass gelijk aan ‘man playing at being God.’

Een ander negatief en verkeerd beeld van klonen komt uit Aldous Huxley’s Brave New World. In dit boek, geschreven in 1932, schetste Huxley een kloonproces van baby’s die op een fabrieksband worden geproduceerd en geen liefde kennen, niet gekoesterd worden. Tegenwoordig zijn IVF en andere hulpmiddelen bij zwangerschap niet gek meer. En de daaruit voorkomende baby’s zijn niet anders dan seksueel verkregen kinderen. Voor klonen geldt dan toch zeker het zelfde?

Als we er dan van uitgaan dat er tussen mensen en klonen nauwelijks tot geen verschil is – hoe zit dat dan met zelfbeschikking? Is de kloon eigendom van het bedrijf dat hem of haar gecreëerd heeft? Al vroeg in Orphan Black leren we dat de klonen een speciale DNA-tag hebben, waarmee ze geïdentificeerd kunnen worden –een soort vingerafdruk van hun maker.

In een Amerikaanse zaak uit 1980, Diamond vs. Chakrabarty, waarin Chakrabarty een genetisch gemodificeerd organisme uitvond om olielekken op te ruimen, werd door de rechter besloten dat het organisme, omdat de genen genetisch gemanipuleerd waren, niet meer natuurlijk was en dus als uitvinding gepatenteerd kon worden. De zaak Chakrabarty werd een voorbeeld van het inzicht dat de natuur vrij gebruikt en gemanipuleerd kon worden.

GOOD VS. EVIL

Bron: Tumblr.com

Moraliteit speelt een grote rol in Orphan Black. Uiteraard in het klonen-vraagstuk, maar ook in hoe de klonen handelen. Wanneer we kennis maken met Sarah Manning in de eerste aflevering van het eerste seizoen, komen we te weten dat ze een con-artist is, een oplichtster, vaak geholpen door adoptiebroer Felix “Fee” Dawkins. Sarah’s belangrijkste reden hiervoor is haar dochtertje Kira.

We leren Helena kennen als “angel of death”. Naast Katja Obinger in de pilot-aflevering is Helena verantwoordelijk voor een reeks aan dode klonen. Vanaf het moment dat ze Sarah, vermomd als Beth, tegenkomt verandert ze: Sarah en Helena zijn biologische zusters. Sestra’s. Langzaam verandert Helena van moordmachine naar iemand die zoekt naar haar plaats in de wereld.

Aan de andere zijde van de munt is Rachel Duncan, ook een kloon en stevig aan de kant van DYAD (Instituut voor research naar de vooruitgang van biotechnologie), waar ze later zelfs CEO van wordt. Rachel probeert de LEDA-klonen, met harde hand, ervan te overtuigen om mee te werken met het DYAD-instituut. Rachel gelooft in waar ze voor staat, maar is hierdoor de vijand van Sarah en de rest. Zeker omdat ze zichzelf en de andere klonen als eigendom, als een ‘ding’ ziet. En toch blijft ze menselijk, met gevoelens en verlangens. Net als ‘gewone’ mensen zijn de klonen dus niet intrinsiek goed of slecht. Helena, bijvoorbeeld, is een goed voorbeeld van nature vs. nurture. De invloeden van Donnie en Alison Hendrix veranderen Helena van angel of death naar een jonge vrouw die graag kinderen wil.

MENS EN MACHINE


Bron: AfterEllen.com

“We’re property. Our bodies, our biology, everything we are, everything we become, belongs to them”, zegt Cosima Niehaus. Ondanks alle bewijzen van ‘mens zijn’ die de klonen laten zien in de serie, zijn ze voor DYAD niet meer dan een patent. Misschien zelfs, als we het heel zwart-wit bekijken, een machine.
En dat is, volgens de Franse filosoof Julien de La Mettrie, geen punt. Volgens hem is het verschil minimaal. Alles wat we -mens of machine- zijn, onze gevoelens en gedachten, zijn eigenschappen van materie. Filosoof René Descartes (bekend van zijn uitspraak Cogito Ergo Sum -Ik denk dus ik ben) beschrijft de mens als een machine met een ziel. Met deze denkbeelden is het patenteren van klonen makkelijk te verklaren als je er puur hypothetisch naar kijkt. Dat neemt echter niet weg dat Sarah, Cosima, Alison, Helena, Rachel en de andere klonen alle mentale menselijke eigenschappen bezitten.

De eigendomskwestie is moeilijk. Met behulp van stamcelonderzoek is het klonen van een mens gelukt. Hiervoor werd dezelfde techniek gebruikt als bij het schaap Dolly. Maar volgens een artikel uit 2013 is klonen niet zo nuttig meer. In 2016 keurde de Tweede Kamer het klonen van dieren officieel af. “Knutselen met DNA” zou alleen moeten gebeuren voor medische doeleinden, vond een kamerlid van de SP.
Als men in 2016 al moeilijk doet over het klonen van een hond, zijn we nog ver weg van het klonen van mens. En dus zijn daar ook geen officiële regels en richtlijnen voor. Alleen nog morele en religieuze bezwaren.

We zijn [iemands] bezit,’ is Cosima’s conclusie van de oorsprong van de klonen in Orphan Black. En er is in de realiteit, noch in de serie, geen regel of wet die daar tegenin gaat. Behalve de overtuiging van Sarah: I am not your property. En die overtuiging is de enige die de klonen kan redden in alle samenzweringen waar de ze zich elk seizoen in bevinden. I am not your property is niet alleen een protest, maar geeft ook hoop voor de toekomst en het vijfde seizoen. Wat er ook gebeurt, Sarah, Helena, Cosima en alle andere sestra’s zullen zich niet zonder gevecht over geven.

Advertenties

Één reactie Voeg uw reactie toe

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s